Ból kolana to jedna z najczęstszych dolegliwości, która dotyka ludzi w różnym wieku, od sportowców po osoby prowadzące spokojniejszy tryb życia. Budowa stawu kolanowego jest bardzo złożona, a jego anatomia wyróżnia się kilkoma cechami, które czynią ten staw wyjątkowo skomplikowanym i jednocześnie podatnym na urazy. Po pierwsze, kolano łączy trzy kości: kość udową, kość piszczelową i rzepkę, tworząc w rzeczywistości dwa stawy – udowo-piszczelowy oraz rzepkowo-udowy. Powierzchnie stawowe kości udowej są mocno wypukłe, natomiast panewki kości piszczelowej nie do końca do nich dopasowane – są znacznie mniejsze i mają inny kształt. To niedopasowanie powoduje, że stabilność kolana jest w dużej mierze utrzymywana przez liczne więzadła i łąkotki, które działają jak amortyzatory i stabilizatory stawu.
Wszystkie powierzchnie stawowe kolana pokryte są cienką warstwą chrząstki stawowej, która działa jak naturalny amortyzator, zapewniając gładkość i umożliwiając płynne oraz bezbolesne ruchy. Niestety, chrząstka jest delikatna i łatwo ulega ścieraniu. Dodatkowo, nie posiada własnego ukrwienia, co sprawia, że jej uszkodzenia bardzo trudno się regenerują. Staw kolanowy otoczony jest torebką stawową, której wewnętrzna błona maziowa produkuje płyn maziowy – substancję nawilżającą i odżywiającą chrząstkę oraz zmniejszającą tarcie między powierzchniami stawowymi.
Biomechanika i ruchy w kolanie
Staw kolanowy, choć z wyglądu prosty, to prawdziwy inżynierski majstersztyk. Jego budowa umożliwia nie tylko zginanie i prostowanie, ale także ruchy rotacyjne, zwłaszcza przy zgiętej nodze. Podczas zgięcia, zakres ruchu u zdrowej osoby wynosi zazwyczaj od 130° do 140°, co pozwala na wykonywanie wielu codziennych czynności, takich jak chodzenie, siadanie czy schodzenie po schodach. Wyprost natomiast obejmuje kąt bliski 0°, umożliwiając pełne wyprostowanie nogi.
Podczas ruchów zgięcia i wyprostu powierzchnie stawowe kości udowej przesuwają się po powierzchniach kości piszczelowej, ale oprócz ruchu toczenia zachodzi również ślizg. Takie złożone połączenie ruchów zapewnia stabilność i ogranicza nadmierne przesunięcia stawu. W tym procesie kluczową rolę odgrywają łąkotki, które pełnią funkcję amortyzatorów i adaptują się do zmieniającego się kontaktu powierzchni stawowych, chroniąc chrząstkę stawową przed uszkodzeniami.
Więzadła stawu kolanowego, zwłaszcza więzadła krzyżowe przednie i tylne, kontrolują ruchy rotacyjne i zapobiegają nadmiernemu przemieszczeniu kości względem siebie, co jest niezwykle ważne dla prawidłowego funkcjonowania kolana, zwłaszcza podczas dynamicznych aktywności. Całość biomechaniki kolana jest wspierana przez mięśnie otaczające staw, które zapewniają dodatkową stabilizację i dynamiczną kontrolę ruchu.
Ta złożona biomechanika sprawia, że staw kolanowy jest zarówno niezwykle funkcjonalny, jak i podatny na urazy, gdyż nawet niewielkie zaburzenia w równowadze sił lub uszkodzenia struktur wewnętrznych mogą prowadzić do bólu i ograniczenia ruchomości.
Ciekawostki i statystyki o kolanie i jego urazach
- Globalna częstość występowania bólu kolanowego w populacji wynosi od 10% do nawet 60%, ze znacznym wzrostem u osób powyżej 40 roku życia oraz u kobiet.
- Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (KOA) dotyka około 16% osób w wieku 15 lat i starszych, a u osób powyżej 40 lat ta liczba wzrasta do około 23%.
- Przewiduje się, że liczba chorych na KOA na świecie wzrośnie do około 642 milionów do 2050 roku, co oznacza wzrost o 75% względem 2020 roku.
- Urazy więzadła krzyżowego przedniego (ACL) stanowią około 14% wszystkich urazów kolana, z rosnącym wskaźnikiem u młodych sportowców, zwłaszcza kobiet.
- Średnia częstość urazów ACL wśród sportowców młodzieżowych wzrosła o około 26% w ciągu ostatnich 15 lat, osiągając około 7,3 przypadków na 100 000 godzin ekspozycji.
- Uszkodzenia łąkotek występują z częstością około 12-14% w populacji ogólnej, a roczna liczba przypadków to około 850 000, przy czym u mężczyzn ryzyko wystąpienia jest 2,5 razy wyższe niż u kobiet.
- Urazy kolana odpowiadają za około 20-30% wszystkich kontuzji sportowych, a przeciętny czas rekonwalescencji po poważnych urazach więzadeł wynosi od 7 do 9 miesięcy.
- Wśród osób powyżej 50 roku życia, KOA jest jedną z głównych przyczyn inwalidztwa, a na świecie na chorobę tę cierpi około 365 milionów osób.
Mapa bólu kolana – gdzie mogą boleć poszczególne struktury?
Ból nad kolanem
- zachyłek nadrzepkowy
- kaletka maziowa nadrzepkowa
- mięsień czworogłowy uda (jego ścięgno, powięź, naderwanie, przeciążenie)
- chrząstka stawowa tylnej powierzchni rzepki i powierzchni kości udowej stawu rzepkowo-udowego
- kość udowa (obrzęk kostny, przeciążenie)
- gałęzie skórne nerwu udowego (unerwiają powierzchnię nad kolanem)
- gałęzie tętnicy udowej, zwłaszcza tętnica zstępująca kolana (unaczynia okolicę nadkolanową)
Ból z boku kolana
- łąkotka boczna
- więzadło poboczne strzałkowe (LCL)
- pasmo biodrowo-piszczelowe (ITB) (“kolano biegacza”)
- kaletka maziowa boczna
- mięsień dwugłowy uda (jego ścięgno, powięź, naderwanie, przeciążenie)
- głowa kości strzałkowej
- nerw strzałkowy wspólny i jego gałęzie (ucisk lub podrażnienie mogą powodować ból promieniujący z boku kolana)
- tętnica kolanowa boczna (dostarcza krew do bocznej strony kolana)
- chrząstka stawowa bocznej części kolana
- zachyłek boczny
- troczek boczny rzepki
Ból po przyśrodkowej stronie kolana
- łąkotka przyśrodkowa
- struktura gęsiej stopki (wspólny przyczep mięśni: półścięgnistego, smukłego, krawieckiego)
- mięsień czworogłowy uda – przyczep przyśrodkowej głowy (obszerny przyśrodkowy)
- więzadło poboczne piszczelowe (MCL)
- kaletka maziowa przyśrodkowa
- chrząstka stawowa przyśrodkowej części kolana
- gałęzie nerwu udowo-goleniowego
- troczek przyśrodkowy rzepki
- nerw zasłonowy
- gałęzie tętnicy piszczelowej przedniej i tylnej
- zachyłek przyśrodkowy
Ból pod kolanem/rzepką (z przedniej strony)
- ścięgno mięśnia czworogłowego uda: jego dalszy odcinek, czyli ścięgno/więzadło rzepki (“kolano skoczka”)
- staw piszczelowo-strzałkowy górny
- kaletka maziowa podrzepkowa
- zachyłek podrzepkowy
- ciało tłuszczowe Hoffy
Ból po tylnej stronie kolana
- więzadło krzyżowe tylne (PCL)
- mięsień podkolanowy
- mięśnie grupy tylnej uda (mięsień dwugłowy uda, półścięgnisty i półbłoniasty)
- mięsień brzuchaty i płaszkowaty
- nerw piszczelowy
- gałęzie nerwu strzałkowego wspólnego
- tętnica i żyła podkolanowa
- kaletka podkolanowa
- torbiel Bakera
Ból z przodu kolana (centralny)
- uszkodzenia powierzchni stawowej rzepki
- chondromalacja rzepki
- więzadło rzepki
- troczki rzepki
- kaletki maziowe nadrzepkowa i podrzepkowa
- mięsień czworogłowy uda
- torebka stawowa st. kolanowego (stan zapalny)
Ze względu na złożoność budowy stawu kolanowego i mnogość jego komponentów, objawy bólowe mogą pochodzić z różnych struktur i dawać dolegliwości o zmiennym charakterze oraz lokalizacji. Ból kolana nie zawsze jest tylko problemem mięśniowo-szkieletowym, może wynikać także z zaburzeń układu nerwowego lub naczyniowego, w tym neuropatii, ucisku nerwów czy zaburzeń krążenia.
Z tego powodu bardzo ważne jest, aby wszelkie dolegliwości bólowe kolana właściwie zdiagnozował specjalista, który na podstawie dokładnego wywiadu, badania fizykalnego oraz ewentualnych badań obrazowych precyzyjnie określi przyczynę problemu. Najlepszym wyborem jest wizyta u fizjoterapeuty lub ortopedy